Czym jest beta glukan? Właściwości i zastosowanie w diecie

Beta-glukan to rozpuszczalny błonnik pokarmowy i polisacharyd zbudowany z połączonych cząsteczek glukozy. Człowiek nie ma enzymów, które rozkładałyby jego charakterystyczne wiązania, dlatego związek przechodzi przez górny odcinek przewodu pokarmowego w dużej mierze niestrawiony. Nie każdy beta-glukan działa jednak tak samo – o jego właściwościach decyduje przede wszystkim źródło i budowa chemiczna.

Czym jest beta-glukan?

Beta-glukany występują naturalnie w ścianach komórkowych zbóż, drożdży i grzybów, a także niektórych alg. Są zaliczane do polisacharydów, czyli węglowodanów złożonych z długich łańcuchów cukrów. W diecie pełnią funkcję błonnika rozpuszczalnego. Po kontakcie z wodą mogą zwiększać lepkość treści pokarmowej, a w jelicie grubym są częściowo fermentowane przez bakterie mikrobioty.

Ta sama nazwa obejmuje związki o różnej strukturze. Układ wiązań między cząsteczkami glukozy wpływa na rozpuszczalność, zdolność tworzenia żelu i sposób oddziaływania na organizm. Z tego powodu beta-glukan z owsa nie jest zamiennikiem beta-glukanu z drożdży, gdy celem jest wsparcie konkretnego procesu fizjologicznego.

Jakie są rodzaje beta-glukanu?

Najważniejsze dla żywienia człowieka są dwa typy. Beta-glukany o wiązaniach β-(1,3/1,4) pochodzą głównie z owsa i jęczmienia. Ich działanie wiąże się przede wszystkim z właściwościami błonnika rozpuszczalnego oraz wpływem na cholesterol i poposiłkowe stężenie glukozy. Z kolei beta-glukany β-(1,3/1,6), obecne między innymi w drożdżach Saccharomyces cerevisiae i grzybach, są badane głównie pod kątem oddziaływania na komórki odpornościowe.

Nie oznacza to, że jeden typ ma wyłącznie jedno działanie. Beta-glukany zbożowe również są fermentowane przez mikrobiotę, a związki z drożdży i grzybów mogą wpływać na przewód pokarmowy. Różnica dotyczy dominującego mechanizmu i jakości dowodów. Dlatego produktu przeznaczonego do uzupełnienia beta-glukanu owsianego nie należy automatycznie traktować jako zamiennika preparatu drożdżowego.

[ picture_1 ]

Jak beta-glukan działa w organizmie?

Beta-glukan z owsa i jęczmienia wiąże wodę oraz tworzy w jelicie cienkim lepką, żelową strukturę. Zwiększa ona lepkość treści pokarmowej, przez co może spowalniać trawienie i wchłanianie części węglowodanów. W efekcie wzrost stężenia glukozy po posiłku może być łagodniejszy. Działanie zależy między innymi od dawki, masy cząsteczkowej beta-glukanu i całego składu posiłku.

Żel ogranicza także kontakt i wchłanianie części kwasów żółciowych oraz cholesterolu. Organizm musi wtedy wykorzystać cholesterol do produkcji nowych kwasów żółciowych, które są wydalane z kałem. Regularne dostarczanie odpowiedniej ilości beta-glukanu z owsa lub jęczmienia może dzięki temu wspierać utrzymanie prawidłowego poziomu cholesterolu, szczególnie u osób z podwyższonym stężeniem LDL.

W jelicie grubym beta-glukan jest częściowo rozkładany przez bakterie. Powstają wtedy krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, między innymi octan, propionian i maślan. Związki te są wykorzystywane przez komórki jelita i uczestniczą w regulacji środowiska jelitowego. Taki efekt sprawia, że beta-glukan może działać również jako składnik prebiotyczny, choć reakcja zależy od składu mikrobioty i tolerancji danego organizmu.

Beta-glukany β-(1,3/1,6) z drożdży i grzybów są rozpoznawane przez receptory obecne na komórkach odpornościowych. W badaniach opisuje się ich wpływ między innymi na makrofagi, neutrofile i komórki NK. Jest to modulowanie odpowiedzi immunologicznej, a nie gwarancja ochrony przed infekcją ani leczenie choroby. Wyniki zależą od źródła, oczyszczenia preparatu, dawki i stanu zdrowia osoby przyjmującej suplement.

W kosmetykach beta-glukan stosuje się jako składnik nawilżający i łagodzący. Może wiązać wodę, wspierać barierę ochronną skóry oraz zmniejszać uczucie podrażnienia. To zastosowanie miejscowe nie powinno być utożsamiane z działaniem doustnych preparatów na odporność czy cholesterol.

Gdzie występuje beta-glukan?

Najprostszym sposobem zwiększenia podaży beta-glukanu zbożowego jest regularne włączanie do jadłospisu produktów owsianych i jęczmiennych. Źródła różnią się zawartością, dlatego pojedyncza porcja produktu nie zawsze dostarcza ilości używanej w badaniach żywieniowych. Naturalne produkty zawierające beta-glukan to:

• Płatki, otręby i kasze owsiane.
• Płatki, otręby i kasze jęczmienne.
• Pieczywo i inne produkty zawierające pełne ziarna zbóż.
• Grzyby, między innymi boczniaki i shiitake.
• Drożdże piekarskie i piwne oraz preparaty otrzymywane z ich ścian komórkowych.

Suplement warto rozważać wtedy, gdy celem jest dostarczenie określonej ilości konkretnego typu beta-glukanu, a dieta nie zapewnia takiej podaży. W przypadku wsparcia gospodarki lipidowej chodzi zwykle o beta-glukan z owsa lub jęczmienia, natomiast preparaty ukierunkowane na odporność często zawierają frakcję drożdżową β-(1,3/1,6). Regularność ma większe znaczenie niż przyjęcie pojedynczej, wysokiej porcji.

Jak czytać etykietę suplementu?

Najważniejsza zasada brzmi: zawartość polisacharydów ogółem nie oznacza zawartości beta-glukanu. Każdy beta-glukan jest polisacharydem, ale nie każdy polisacharyd jest beta-glukanem. Do tej grupy należą także alfa-glukany, takie jak skrobia, glikogen czy dekstrany.

W produktach z grzybów szczególne znaczenie ma informacja o surowcu. Preparat z grzybni może zawierać pozostałości podłoża zbożowego, a tym samym dużo skrobi. Wysoka wartość określona jako „polisacharydy” może więc wynikać częściowo z obecności alfa-glukanów, a nie z dużej ilości aktywnej frakcji beta-glukanu.

Na etykiecie szukaj nazwy konkretnej frakcji, na przykład β-(1,3/1,6), informacji o źródle oraz ilości beta-glukanu w porcji dziennej. Sama deklaracja „ekstrakt standaryzowany na polisacharydy” nie wystarcza do oceny, czy preparat odpowiada zamierzonemu zastosowaniu.

Czy beta-glukan jest bezpieczny dla każdego?

U zdrowych dorosłych beta-glukan jest zwykle dobrze tolerowany. Zwiększenie ilości błonnika lub przyjęcie wysokiej porcji suplementu może jednak wywołać wzdęcia, uczucie pełności, nudności, biegunkę albo skurcze brzucha. Ryzyko dolegliwości jest większe przy nagłym zwiększeniu podaży i niewystarczającym nawodnieniu.

Przed zastosowaniem suplementu konsultacja z lekarzem jest szczególnie ważna w następujących sytuacjach:

• Choroba autoimmunologiczna lub leczenie wpływające na działanie układu odpornościowego.
• Stan po przeszczepie i przyjmowanie leków immunosupresyjnych.
• Ciąża, karmienie piersią lub planowanie suplementacji u dziecka.
• Alergia albo nietolerancja drożdży, owsa lub innych składników preparatu.
• Zaostrzenie choroby przewodu pokarmowego, zespół jelita drażliwego lub SIBO.

Jeśli suplement ma wspierać leczenie hipercholesterolemii, cukrzycy lub innego rozpoznanego problemu zdrowotnego, nie powinien zastępować zaleconej terapii. Najważniejszy w wyborze preparatu jest nie sam napis „beta-glukan”, lecz zgodność źródła, typu wiązań i ilości składnika z konkretnym celem.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i ma charakter wyłącznie informacyjny. W przypadku chorób przewlekłych, przyjmowania leków, ciąży lub karmienia piersią suplementację należy skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.