Waleriana – co to jest i jakie ma właściwości?

Waleriana to potoczna nazwa kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis) – rośliny, której suszony korzeń i kłącze wykorzystuje się w preparatach uspokajających oraz wspomagających zasypianie. Jej działanie wiąże się przede wszystkim z wpływem na układ GABA-ergiczny, ale zioło wymaga ostrożności, zwłaszcza przy łączeniu z alkoholem i lekami.

Czym jest waleriana?

Kozłek lekarski jest wieloletnią rośliną zielną spotykaną między innymi na wilgotnych łąkach, w lasach i przy brzegach rzek. W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim podziemne części rośliny, czyli wysuszony korzeń i kłącze. Zawierają one olejek eteryczny, kwas walerenowy, walepotriaty oraz inne związki, których proporcje zależą między innymi od odmiany, czasu zbioru, suszenia i przechowywania.

Preparaty z kozłkiem lekarskim występują jako tabletki, kapsułki, krople, nalewki, napary i mieszanki ziołowe. Sama obecność waleriany w składzie nie oznacza jednak, że każdy produkt ma status leku. Lek roślinny podlega ocenie pod kątem jakości, bezpieczeństwa i deklarowanego działania, natomiast suplement diety służy uzupełnieniu diety i nie jest zamiennikiem leczenia. Przy wyborze preparatu sprawdź jego kategorię oraz informacje na opakowaniu.

Jak waleriana działa na układ nerwowy?

Najczęściej opisywany mechanizm działania kozłka lekarskiego dotyczy układu GABA-ergicznego. GABA, czyli kwas gamma-aminomasłowy, jest neuroprzekaźnikiem hamującym. Można wyjaśnić jego rolę jako biologicznego „hamulca”, który ogranicza nadmierne pobudzenie komórek nerwowych.

Składniki waleriany mogą modulować działanie tego układu, przez co u części osób pojawia się wyciszenie, zmniejszenie napięcia i łatwiejsze zasypianie. Nie oznacza to jednak działania identycznego z lekami uspokajającymi ani pewnego efektu u każdego. Znaczenie mają między innymi rodzaj ekstraktu, dawka, regularność stosowania i indywidualna reakcja organizmu.

Badania dotyczące kozłka wskazują na możliwe korzyści w łagodnych problemach ze snem i napięciu nerwowym, ale wyniki nie uzasadniają traktowania waleriany jako leczenia depresji, ciężkich zaburzeń lękowych czy innych poważnych chorób psychicznych.

W jakich sytuacjach stosuje się walerianę?

Kozłek lekarski jest wykorzystywany głównie wtedy, gdy napięcie nerwowe utrudnia odpoczynek lub zasypianie. Do najczęściej wymienianych zastosowań należą:

• Trudności z zasypianiem i łagodne, przejściowe problemy ze snem.
• Stany napięcia nerwowego, stres i rozdrażnienie.
• Łagodny niepokój, określany czasem jako nerwica o niewielkim nasileniu.
• Wsparcie przy dolegliwościach o podłożu napięciowym, w tym wybranych bólach głowy lub skurczach mięśni gładkich.

Waleriana bywa łączona z melisą lekarską, chmielem lub innymi składnikami o działaniu wyciszającym. Takie połączenia mogą jednak nasilać senność, dlatego nie należy zakładać, że preparat złożony jest zawsze łagodniejszy od produktu zawierającego wyłącznie kozłek.

Jak bezpiecznie stosować walerianę?

Dawkowanie zależy od postaci preparatu i zawartości ekstraktu. W materiałach dotyczących kapsułkowanych ekstraktów często pojawia się zakres 300–600 mg na dobę, ale nie można przenosić go automatycznie na każdy produkt. Inaczej oznacza się dawkę sproszkowanego korzenia, inaczej wyciągu wodnego, a inaczej ekstraktu przygotowanego z użyciem alkoholu. Najbezpieczniej stosować się do ulotki leku lub zaleceń farmaceuty.

Waleriana może powodować senność, spowolnienie reakcji, zawroty głowy, ból głowy, dolegliwości żołądkowe albo suchość w ustach. Po przyjęciu preparatu nie prowadź pojazdów i nie obsługuj maszyn, dopóki nie wiesz, jak reaguje na niego Twój organizm. Ostrożność jest szczególnie ważna u osób starszych, u których zawroty głowy mogą zwiększać ryzyko upadku.

Przed rozpoczęciem stosowania zwróć uwagę na następujące zasady bezpieczeństwa:

• Nie łącz waleriany z alkoholem, ponieważ może to nasilać działanie uspokajające i upośledzać sprawność psychomotoryczną.
• Skonsultuj preparat z lekarzem lub farmaceutą, jeśli przyjmujesz leki nasenne, uspokajające, przeciwlękowe, przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe albo zwiotczające mięśnie.
• Zapytaj o interakcje także wtedy, gdy stosujesz leki przeciwalergiczne, przeciwgrzybicze lub preparaty wpływające na wątrobę.
• Nie stosuj waleriany w ciąży i podczas karmienia piersią bez wyraźnej decyzji lekarza.
• Preparatów z kozłkiem nie podawaj dzieciom poniżej 12. roku życia bez konsultacji medycznej.
• Przerwij stosowanie co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją, ponieważ waleriana może kolidować z lekami używanymi podczas znieczulenia.

Nie ma jednej uniwersalnej zasady określającej długość kuracji dla wszystkich preparatów. W praktyce nie powinno się jednak przyjmować waleriany bez przerwy przez długi czas. Część zaleceń mówi o stosowaniu przez około 30 dni, a następnie o przerwie, na przykład kilkutygodniowej. Ostateczny schemat powinien wynikać z ulotki konkretnego leku lub konsultacji ze specjalistą, zwłaszcza gdy objawy utrzymują się dłużej.

Jeśli bezsenność, lęk lub napięcie utrzymują się mimo odpoczynku i krótkiego stosowania preparatu, przyczynę powinien ocenić lekarz. Waleriana może wspierać przy łagodnych, przejściowych dolegliwościach, ale nie zastępuje diagnostyki ani leczenia zaleconego przez specjalistę.

Najważniejszy wniosek

Waleriana, czyli kozłek lekarski, może pomagać w wyciszeniu i ułatwiać zasypianie dzięki wpływowi na układ GABA-ergiczny. Nie jest jednak obojętna dla organizmu. Wybór między lekiem roślinnym a suplementem, przestrzeganie zaleceń dotyczących przerw oraz unikanie alkoholu i niektórych leków mają bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa stosowania.

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani farmaceutycznej. W przypadku ciąży, karmienia piersią, przyjmowania leków lub planowanej operacji skonsultuj stosowanie waleriany ze specjalistą.