Herbata – rodzaje i właściwości zdrowotne

Herbata właściwa zawsze pochodzi z jednej rośliny – Camellia sinensis. O jej smaku, kolorze i części właściwości decyduje przede wszystkim sposób obróbki liści, zwłaszcza stopień ich utlenienia. Napary ziołowe i owocowe są odrębną kategorią, zwykle bezkofeinową, choć potocznie także nazywa się je herbatami.

[ picture_1 ]

Jak szybko porównać rodzaje herbat?

Poniższa tabela obejmuje pięć głównych rodzajów herbaty pochodzących z Camellia sinensis. Poziom kofeiny jest orientacyjny, ponieważ zależy także od odmiany liści, ich ilości oraz czasu parzenia.

Herbaty prawdziwe – jak obróbka liści wpływa na ich właściwości?

W odniesieniu do większości herbat częściej mówi się o utlenianiu niż o fermentacji. Po zerwaniu liście więdną, są rolowane lub rozdrabniane, a zawarte w nich enzymy zmieniają związki odpowiadające za kolor, aromat i smak. Proces zatrzymuje się przez ogrzewanie lub suszenie. Im dłużej trwa, tym ciemniejszy i bardziej intensywny jest napar.

To nie znaczy, że stopień utlenienia samodzielnie określa całą zawartość kofeiny i przeciwutleniaczy. Znaczenie mają także odmiana rośliny, miejsce uprawy, część liścia i sposób parzenia. Teina obecna w herbacie jest chemicznie tą samą substancją co kofeina.

Biała herbata

Biała herbata powstaje głównie z młodych pąków i liści, które poddaje się delikatnemu więdnięciu i suszeniu. Nie przechodzą one intensywnego rolowania ani pełnego utleniania. Dzięki temu napar ma jasną barwę, subtelny aromat i łagodny smak.

Jej potencjalne zalety wiążą się przede wszystkim z obecnością polifenoli. Nie należy jednak traktować jej jako środka leczniczego. W codziennej diecie może być wyborem dla osób, które cenią delikatny napar i umiarkowane pobudzenie.

Najczęściej przypisuje się jej następujące właściwości:

• zawiera związki o działaniu przeciwutleniającym
• może wspierać ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym
• ma łagodniejszy smak niż herbaty wysoko utlenione
• dostarcza kofeiny, mimo delikatnego charakteru naparu

Zielona herbata

Zielona herbata jest szybko ogrzewana po zbiorze, aby zahamować aktywność enzymów i ograniczyć utlenianie. Następnie liście są rolowane oraz suszone. Zachowują zielony kolor, świeży aromat i znaczną część naturalnych polifenoli.

To dobry wybór na pierwszą część dnia, gdy potrzebujesz pobudzenia, ale niekoniecznie intensywnego smaku czarnej herbaty. Zielona herbata bywa kojarzona ze wsparciem metabolizmu, jednak nie zastępuje zbilansowanej diety ani aktywności fizycznej.

Jej najważniejsze cechy to:

• wysoka zawartość katechin i innych polifenoli
• łagodne lub umiarkowane pobudzenie dzięki kofeinie
• świeży smak zależny od odmiany i miejsca uprawy
• możliwe wsparcie codziennego jadłospisu bogatego w przeciwutleniacze

Matcha jest szczególną odmianą zielonej herbaty. Sproszkowane liście rozprowadza się w wodzie, dlatego spożywa się je w całości, a nie tylko w postaci wyciągu. Zwykle dostarcza więcej kofeiny niż delikatny napar z liści, więc najlepiej uwzględnić ją w ogólnym bilansie kofeiny w ciągu dnia.

Oolong

Oolong, nazywany także herbatą częściowo utlenioną, zajmuje miejsce między herbatą zieloną a czarną. Liście więdną, są rolowane i poddawane kontrolowanemu utlenianiu, które zatrzymuje się przed pełnym przekształceniem surowca.

Zakres utlenienia może być różny, dlatego oolongi mają bardzo odmienne profile. Jedne są kwiatowe i lekkie, inne przypominają aromatem herbatę czarną. Ich właściwości zależą od konkretnego produktu, lecz zwykle zapewniają umiarkowane pobudzenie oraz zawierają polifenole.

W praktyce oolong może:

• łączyć świeżość herbaty zielonej z intensywnością czarnej
• dostarczać kofeiny w ilości zależnej od liści i parzenia
• ułatwiać stopniowe odkrywanie bardziej złożonych aromatów
• uzupełniać dietę w związki polifenolowe

Czarna herbata

Czarna herbata przechodzi pełne utlenianie. Liście najpierw więdną i są rolowane, następnie pozostawia się je w warunkach sprzyjających przemianom enzymatycznym, a na końcu suszy. Napar jest ciemny, wyrazisty i zwykle bardziej cierpki niż napar zielony.

Zawiera teinę, dlatego często wybiera się ją rano lub w czasie pracy. Może wspierać koncentrację i czujność. Zawarte w niej polifenole są przedmiotem badań dotyczących wpływu herbaty na układ krążenia, ale nie uzasadnia to obietnic leczenia chorób.

Do jej typowych właściwości należą:

• wyraźne działanie pobudzające
• wsparcie koncentracji i czujności
• obecność polifenoli o właściwościach przeciwutleniających
• intensywny smak dobrze łączący się z mlekiem, cytryną lub przyprawami

Pu-erh

Pu-erh bywa w Polsce nazywany herbatą czerwoną. Jego produkcja obejmuje obróbkę liści oraz dojrzewanie. W odróżnieniu od zwykłego utleniania może zachodzić także fermentacja mikrobiologiczna, szczególnie w przypadku odmian poddanych przyspieszonemu dojrzewaniu. To ważne rozróżnienie, ponieważ proces ten nie jest tym samym co enzymatyczne utlenianie liści zielonej lub czarnej herbaty.

Pu-erh ma charakterystyczny, ziemisty smak. Często pije się go po posiłku, ponieważ jego intensywny aromat dobrze pasuje do cięższych dań. Może wspierać komfort trawienny, ale twierdzenia o szybkim odchudzaniu lub „spalaniu tłuszczu” są zbyt daleko idące.

Najczęściej docenia się go za:

• wyrazisty smak rozwijający się podczas dojrzewania
• obecność związków powstających w czasie obróbki i fermentacji
• umiarkowane pobudzenie
• możliwe wsparcie trawienia jako elementu codziennej diety

Napary ziołowe i owocowe – czym różnią się od herbaty?

Napary przygotowane z liści, kwiatów, korzeni, nasion lub owoców innych roślin to tisanes, czyli napary ziołowe i owocowe. Nie pochodzą z Camellia sinensis, dlatego nie są herbatą w sensie botanicznym. Zwykle nie zawierają kofeiny, choć zawsze trzeba sprawdzić skład gotowej mieszanki. Wyjątkiem są produkty łączące zioła z liśćmi prawdziwej herbaty.

Ich działanie zależy od użytej rośliny i ilości surowca. Zamiast dzielić je wyłącznie według nazw, łatwiej uporządkować je według celu, dla którego najczęściej się po nie sięga:

• Relaks i wyciszenie – melisa oraz rumianek są tradycyjnie wybierane wieczorem. Mogą pomagać w stworzeniu warunków sprzyjających odpoczynkowi, ale nie zastępują leczenia zaburzeń snu ani stanów lękowych.
• Wsparcie trawienia – mięta pieprzowa jest ceniona za świeży smak i może łagodzić uczucie ciężkości po posiłku. U niektórych osób nasila jednak objawy refluksu.
• Źródło polifenoli – czystek, hibiskus i dzika róża dostarczają związków roślinnych o właściwościach przeciwutleniających. Nie oznacza to działania „oczyszczającego” organizm z toksyn w sensie medycznym.
• Napój bez kofeiny – rooibos z czerwonokrzewu ma łagodny, lekko słodkawy smak i naturalnie nie zawiera kofeiny. Może być wybierany wieczorem, gdy nie chcesz sięgać po napój pobudzający.

Yerba mate także nie jest herbatą botaniczną, ponieważ powstaje z ostrokrzewu paragwajskiego. Zawiera kofeinę i może działać pobudzająco, podobnie jak kawa lub napar z Camellia sinensis. Z kolei owocowe mieszanki na bazie hibiskusa, jabłka, malin czy dzikiej róży są zazwyczaj bezkofeinowe, o ile nie zawierają dodatku prawdziwej herbaty.

Jak parzyć herbatę, by zachować jej smak i właściwości?

Temperatura i czas parzenia wpływają na ilość wyekstrahowanej kofeiny, polifenoli oraz substancji odpowiadających za cierpkość. Zbyt długie parzenie nie czyni naparu zdrowszym, za to często pogarsza jego smak.

Podstawowe zasady parzenia wyglądają następująco:

• Zieloną i białą herbatę parz w wodzie o temperaturze około 70–80°C, ponieważ wrzątek może wydobyć nadmiar goryczki.
• Oolong przygotowuj zgodnie z opisem na opakowaniu, zwykle w temperaturze pośredniej między herbatą zieloną a czarną.
• Czarną herbatę najczęściej zalewaj bardzo gorącą wodą, bliską wrzeniu, i parz przez kilka minut.
• Napary ziołowe i owocowe zwykle wymagają wrzątku, aby dobrze wydobyć aromat z suszonych części roślin.
• Skróć czas parzenia, gdy napar jest zbyt cierpki, zamiast zwiększać ilość cukru.

Rano lepiej sprawdzą się herbaty zawierające teinę, takie jak czarna, zielona lub oolong. Wieczorem wygodniejszym wyborem są melisa, rumianek albo rooibos. Dobierając napar, uwzględnij porę dnia, tolerancję kofeiny i własne preferencje smakowe, a właściwości zdrowotne traktuj jako uzupełnienie, nie jako zamiennik leczenia.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. W przypadku ciąży, chorób przewlekłych, przyjmowania leków lub wątpliwości dotyczących regularnego stosowania ziół skonsultuj wybór naparu z lekarzem lub farmaceutą.