Niacyna – co to jest i jakie ma właściwości?

Niacyna, czyli witamina B3 lub witamina PP, to rozpuszczalna w wodzie witamina potrzebna do prawidłowego metabolizmu energetycznego, pracy układu nerwowego oraz utrzymania zdrowej skóry i błon śluzowych. W organizmie występuje głównie jako kwas nikotynowy i nikotynamid, które są prekursorami koenzymów NAD i NADP.

Czym jest niacyna?

Nazwy niacyna, witamina B3 i witamina PP odnoszą się do tej samej grupy związków o podobnej aktywności biologicznej. Obejmuje ona przede wszystkim kwas nikotynowy oraz nikotynamid, nazywany też niacynamidem. Określenie „witamina PP” pochodzi od angielskiego terminu oznaczającego czynnik przeciwpelagryczny, ponieważ odpowiednia podaż niacyny zapobiega pelagrze.

Niacyna jest witaminą rozpuszczalną w wodzie. Organizm nie magazynuje jej w dużych ilościach, dlatego trzeba regularnie dostarczać ją z dietą. Niewielka część może powstawać także z tryptofanu, czyli aminokwasu obecnego w produktach białkowych. Ten proces ma jednak ograniczoną wydajność. Niacyna nie jest tym samym co nikotyna. Podobieństwo nazw wynika z budowy chemicznej, ale są to zupełnie różne substancje.

Jakie funkcje pełni niacyna?

Znaczenie witaminy B3 wynika przede wszystkim z jej udziału w tworzeniu koenzymów NAD i NADP. Związki te uczestniczą w setkach reakcji utleniania i redukcji, czyli procesach, w których komórki przetwarzają składniki pożywienia na energię. Można więc powiedzieć, że niacyna pomaga komórkom wykorzystywać „paliwo” dostarczane wraz z jedzeniem – węglowodany, tłuszcze i białka.

Koenzym NAD bierze udział między innymi w oddychaniu komórkowym, a NADP wspiera reakcje związane z syntezą różnych związków, w tym lipidów. Dzięki temu witamina B3 jest potrzebna nie tylko do produkcji energii, lecz także do prawidłowego funkcjonowania tkanek.

Najważniejsze właściwości niacyny obejmują:

• udział w prawidłowym metabolizmie energetycznym i przemianach białek, tłuszczów oraz węglowodanów;
• wsparcie prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i funkcji psychologicznych;
• pomoc w utrzymaniu zdrowej skóry oraz błon śluzowych;
• udział w syntezie i naprawie DNA oraz w wielu reakcjach sygnalizacji komórkowej;
• uczestnictwo w przemianach potrzebnych do syntezy niektórych hormonów;
• przyczynianie się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia.

Wysokie, farmakologiczne dawki kwasu nikotynowego mogą wpływać na stężenie lipidów we krwi, ale nie należy utożsamiać takiego zastosowania z codziennym dostarczaniem witaminy B3 z pożywieniem. Leczenie zaburzeń lipidowych wymaga oceny lekarza i kontroli bezpieczeństwa.

Gdzie występuje witamina B3?

Niacyna znajduje się zarówno w produktach zwierzęcych, jak i roślinnych. Jej dobrymi źródłami są produkty zawierające dużo białka, między innymi mięso, ryby, wątróbka, rośliny strączkowe, orzechy i drożdże. W mniejszych ilościach występuje także w produktach zbożowych, warzywach, owocach oraz mleku.

Organizm może przekształcać tryptofan w niacynę, ale większość tego aminokwasu służy do budowy białek. Przyjmuje się, że do syntezy około 1 mg niacyny potrzeba mniej więcej 60 mg tryptofanu. Wydajność tego procesu zależy także od dostępności innych składników, między innymi witaminy B6, ryboflawiny i żelaza.

Orientacyjne dzienne zapotrzebowanie dorosłych wynosi 14 mg ekwiwalentu niacyny dla kobiet i 16 mg dla mężczyzn. W ciąży zapotrzebowanie wzrasta do 18 mg, a podczas karmienia piersią do 17 mg. Niacyna jest stosunkowo odporna na temperaturę, światło i tlen, ale ponieważ rozpuszcza się w wodzie, część może przechodzić do wody używanej podczas gotowania.

Niedobór i nadmiar niacyny – na co uważać?

Znaczny niedobór witaminy B3 może prowadzić do pelagry. To choroba obejmująca przede wszystkim skórę, układ pokarmowy i układ nerwowy. W krajach, w których dieta jest urozmaicona, występuje rzadko, ale ryzyko rośnie przy niedożywieniu, nadużywaniu alkoholu, zaburzeniach wchłaniania oraz niektórych chorobach wpływających na przemiany tryptofanu.

Objawy, które mogą towarzyszyć znacznemu niedoborowi, obejmują:

• stany zapalne, suchość, szorstkość lub przebarwienia skóry;
• zmiany w obrębie jamy ustnej i innych błon śluzowych;
• biegunkę, nudności i inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego;
• osłabienie, zmęczenie i pogorszenie koncentracji;
• zaburzenia neurologiczne lub psychiczne, w tym dezorientację.

Niacyna dostarczana w zwykłej diecie jest na ogół bezpieczna. Problem dotyczy przede wszystkim wysokich dawek suplementów lub preparatów leczniczych. Kwas nikotynowy może wywołać tak zwany efekt flush, czyli nagłe zaczerwienienie skóry, uczucie gorąca, pieczenie, świąd lub mrowienie. Objawy zwykle pojawiają się krótko po przyjęciu dawki i ustępują samoistnie.

Długotrwałe stosowanie dużych dawek może obciążać wątrobę oraz wpływać na stężenie glukozy i kwasu moczowego. Ostrożność powinny zachować szczególnie osoby z chorobami wątroby, cukrzycą, dną moczanową, chorobami nerek lub zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi. Nikotynamid zwykle nie powoduje typowego rumienia tak często jak kwas nikotynowy, ale również nie powinien być przyjmowany w wysokich dawkach bez wskazań.

Najczęstsze pytania o niacynę

Czy niacyna to nikotyna?

Nie. Niacyna jest witaminą B3, natomiast nikotyna to substancja psychoaktywna występująca między innymi w tytoniu. Łączy je jedynie podobnie brzmiąca nazwa.

Czy niacyna z jedzenia może zaszkodzić?

Przedawkowanie niacyny z naturalnej żywności jest bardzo mało prawdopodobne. Działania niepożądane dotyczą głównie wysokich dawek przyjmowanych w suplementach lub lekach.

Czy każdy powinien suplementować witaminę B3?

Nie. Przy urozmaiconej diecie większość osób pokrywa zapotrzebowanie bez dodatkowych preparatów. Suplementacja może być potrzebna przy potwierdzonym niedoborze lub zwiększonym ryzyku jego wystąpienia, ale dobór dawki powinien uwzględniać stan zdrowia i przyjmowane leki.

Niacyna to witamina potrzebna przede wszystkim do pracy koenzymów NAD i NADP, a przez to do pozyskiwania energii z pożywienia, funkcjonowania układu nerwowego i utrzymania skóry w dobrej kondycji. W diecie jest zwykle bezpieczna, natomiast wysokie dawki suplementacyjne należą do postępowania farmakologicznego i wymagają ostrożności.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku podejrzenia niedoboru lub planowania suplementacji wysokimi dawkami skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.