Na co pomaga żelazo i jakie są skutki jego niedoboru?

Żelazo jest potrzebne przede wszystkim do produkcji hemoglobiny i transportu tlenu, ale uczestniczy też w pracy mięśni, układu nerwowego, odporności oraz enzymów odpowiedzialnych za metabolizm energii. Niedobór może długo przebiegać bez wyraźnych objawów, dlatego przy podejrzeniu deficytu warto sprawdzić nie tylko morfologię, lecz także ferrytynę. Zarówno zbyt mała, jak i nadmierna ilość żelaza może szkodzić.

Za co odpowiada żelazo w organizmie?

Organizm nie wytwarza żelaza samodzielnie, dlatego musi otrzymywać je z pożywieniem. Większość tego pierwiastka znajduje się w hemoglobinie, czyli białku czerwonych krwinek. Żelazo umożliwia jej wiązanie tlenu w płucach i dostarczanie go do tkanek. Bierze też udział w powstawaniu erytrocytów w szpiku kostnym.

Drugim ważnym białkiem zawierającym żelazo jest mioglobina. Występuje ona w mięśniach, gdzie ułatwia wykorzystywanie tlenu podczas pracy. Dzięki temu żelazo wpływa na wydolność fizyczną, metabolizm energetyczny i odczuwanie zmęczenia.

Wpływ na układ nerwowy i odporność

Żelazo jest składnikiem enzymów uczestniczących w produkcji energii, syntezie DNA i przekazywaniu sygnałów nerwowych. W układzie nerwowym bierze udział między innymi w tworzeniu mieliny, czyli osłonki włókien nerwowych, oraz w syntezie neuroprzekaźników. Jego niedobór może więc wiązać się z pogorszeniem koncentracji, pamięci i samopoczucia, choć podobne objawy występują także w wielu innych stanach.

Pierwiastek wspiera również działanie komórek odpornościowych. Jest potrzebny do prawidłowego przebiegu reakcji enzymatycznych, w tym tych związanych z ochroną komórek przed stresem oksydacyjnym. Nie oznacza to jednak, że większa ilość żelaza wzmacnia organizm. Nadmiar może zaburzać równowagę ustrojową i działać toksycznie.

Ile żelaza potrzebuje organizm?

Zapotrzebowanie zależy od wieku, płci i stanu fizjologicznego. Wyższe wartości dotyczą między innymi kobiet miesiączkujących, dzieci w okresie wzrostu i kobiet w ciąży. Poniższe dane pochodzą z opracowania Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie pod redakcją M. Jarosza i współpracowników z 2020 roku.

Jakie są objawy niedoboru żelaza?

Niedobór początkowo może nie dawać wyraźnych sygnałów. Organizm korzysta wtedy z zapasów zgromadzonych między innymi w ferrytynie. Gdy rezerwy się zmniejszają, pojawiają się objawy ogólne, a przy pogłębiającym się deficycie może rozwinąć się niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Do symptomów, które mogą towarzyszyć niedoborowi, należą:

• przewlekłe zmęczenie, senność i brak energii,
• osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku, zadyszka lub kołatanie serca,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• wypadanie włosów, łamliwość paznokci i suchość skóry,
• zajady w kącikach ust, bóle głowy lub zawroty głowy,
• pogorszenie koncentracji, pamięci i nastroju.

Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla niedoboru żelaza. Podobne dolegliwości mogą wystąpić przy niedoborze witaminy B12, kwasu foliowego, chorobach tarczycy, przewlekłym stanie zapalnym lub niewyspaniu.

Kto jest bardziej narażony na niedobór?

Ryzyko rośnie, gdy organizm traci dużo krwi, potrzebuje większej ilości żelaza albo nie wchłania go prawidłowo. Dotyczy to szczególnie:

• kobiet z obfitymi lub przedłużającymi się miesiączkami,
• kobiet w ciąży i po porodzie,
• dzieci i młodzieży w okresie intensywnego wzrostu,
• osób na niezbilansowanej diecie wegetariańskiej lub wegańskiej,
• częstych dawców krwi i osób uprawiających sporty wytrzymałościowe,
• osób z chorobami przewodu pokarmowego lub zaburzeniami wchłaniania.

Jak diagnozuje się niedobór żelaza?

Samo oznaczenie żelaza w surowicy nie wystarcza do oceny zapasów. Jego stężenie zmienia się między innymi w ciągu dnia i pod wpływem posiłków. Prawidłowy wynik nie wyklucza niedoboru, zwłaszcza gdy zapasy są już niewielkie.

Diagnostykę zwykle prowadzi się etapami:

1. Wykonuje się morfologię krwi z oceną hemoglobiny oraz parametrów krwinek czerwonych.
2. Oznacza się ferrytynę, która odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie.
3. W razie potrzeby lekarz zleca stężenie żelaza, transferrynę, wysycenie transferryny lub inne badania.
4. Wyniki interpretuje się razem z objawami, wywiadem i możliwą przyczyną utraty albo słabego wchłaniania żelaza.

Ferrytyna jest szczególnie istotna, ponieważ może wskazać wyczerpywanie rezerw jeszcze zanim rozwinie się niedokrwistość widoczna w morfologii. Jej wynik może być jednak zmieniony przez stan zapalny, dlatego nie powinien być oceniany w oderwaniu od pozostałych danych. Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami, a interpretacja należy do lekarza.

W czym jest żelazo i jak poprawić jego wchłanianie?

W żywności występują dwa podstawowe rodzaje żelaza. Żelazo hemowe znajduje się w produktach zwierzęcych i jest zwykle lepiej przyswajalne. Żelazo niehemowe pochodzi głównie z produktów roślinnych, a jego wchłanianie silniej zależy od całego składu posiłku.

Przy diecie roślinnej można poprawiać wykorzystanie żelaza przez moczenie, gotowanie, kiełkowanie lub fermentowanie nasion i strączków. Metody te ograniczają wpływ części fitynianów. Nie trzeba usuwać z diety produktów pełnoziarnistych czy strączków, ponieważ są wartościowym źródłem błonnika i innych składników.

Najważniejsze czynniki wpływające na wchłanianie można ująć następująco:

• Witamina C z papryki, natki pietruszki, cytrusów, kiwi lub porzeczek wspiera wchłanianie żelaza niehemowego.
• Kawa, herbata i czerwone wino dostarczają polifenoli, które mogą ograniczać wykorzystanie żelaza z posiłku.
• Wapń i duża ilość produktów mlecznych mogą zmniejszać wchłanianie, dlatego nie warto łączyć ich z preparatem żelaza.
• Fityniany, taniny, szczawiany i duża ilość błonnika utrudniają wchłanianie głównie żelaza niehemowego.
• Fermentacja, moczenie i obróbka termiczna nasion oraz strączków mogą poprawiać dostępność zawartych w nich składników.

Kawę i herbatę najlepiej pić w odstępie od posiłku bogatego w żelazo lub od przyjęcia preparatu. Przy suplementacji trzeba też sprawdzić interakcje z lekami. Żelazo może zmniejszać wchłanianie między innymi tetracyklin, chinolonów, lewotyroksyny, bisfosfonianów oraz niektórych leków stosowanych w chorobie Parkinsona. Inhibitory pompy protonowej i leki zobojętniające kwas żołądkowy mogą z kolei ograniczać wchłanianie żelaza. Odstęp czasowy powinien ustalić lekarz lub farmaceuta, ponieważ zależy od konkretnego preparatu.

Czy suplementacja żelaza jest bezpieczna?

Suplementacja ma uzasadnienie wtedy, gdy niedobór został potwierdzony lub lekarz zaleci ją w określonej sytuacji, na przykład w ciąży. Nie należy przyjmować żelaza „na wszelki wypadek” ani traktować suplementu jako zamiennika diagnostyki. Osoby z predyspozycją do nadmiernego gromadzenia tego pierwiastka mogą sobie w ten sposób zaszkodzić.

Najczęstsze działania niepożądane doustnych preparatów obejmują nudności, bóle brzucha, zgagę, zaparcia, biegunkę i ciemne zabarwienie stolca. Ciemny stolec może być typowym skutkiem przyjmowania żelaza, ale smolisty stolec, ból brzucha, wymioty lub objawy krwawienia wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.

Duże dawki są toksyczne, szczególnie dla dzieci. Dlatego preparaty trzeba przechowywać poza ich zasięgiem i nie przekraczać dawki zaleconej przez lekarza lub podanej na opakowaniu. W ciąży, u dzieci, podczas karmienia piersią oraz przy chorobach przewodu pokarmowego wybór preparatu i dawki powinien zawsze zostać skonsultowany ze specjalistą.

Prawidłowy poziom żelaza opiera się na trzech elementach: urozmaiconej diecie, właściwej diagnostyce i suplementacji tylko wtedy, gdy istnieje ku niej wskazanie. Przy utrzymującym się zmęczeniu, wypadaniu włosów, obfitych miesiączkach lub nieprawidłowej morfologii warto rozpocząć od konsultacji i badań obejmujących morfologię oraz ferrytynę.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i ma charakter wyłącznie informacyjny. Nie rozpoczynaj suplementacji żelaza bez konsultacji z lekarzem i interpretacji wyników badań.